Ειδήσεις από την Ήπειρο - Δυτική Ελλάδα
*Διαβάστε το κείμενο υπό του ήχους του τσάμικου, για μια πιο ολοκληρωμένη εμπειρία:
Το γαϊτανάκι της Γραμμενίτσας είναι το πιο παλιό αποκριάτικο δρώμενο της περιοχής. Ξεκινά την πρώτη Κυριακή των Αποκριών με το συμβολικό σφύριγμα του αράπη-ταμία και κορυφώνεται με το κόψιμο των δώδεκα κορδελών τη δεύτερη Κυριακή, στις μεγάλες Απόκριες. Δώδεκα γαϊτάνια, δώδεκα χορευτές και από πίσω ο ήχος του μοναδικού τσάμικου για το συγκεκριμένο γαϊτανάκι. Μια ενορχήστρωση που λίγοι γνωρίζουν να παίζουν και που ακούγεται μόνο στη Γραμμενίτσα.
Όλη η τέλεση του εθίμου κρύβει πίσω της συμβολισμούς από πριν αλλά και μετά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Από τον αριθμό δώδεκα που επαναλαμβάνεται έως τους χαρακτήρες που ενσαρκώνονται σε αυτόν τον αποκριάτικο χορό. Οι πολύχρωμες κορδέλες 12 στον αριθμό, όπου τυλίγονται στο κοντάρι, λένε, μπορεί να συμβολίζει από τους μήνες μέχρι και τις δώδεκα μυθικές θεότητες του χρόνου, 12 και οι νύφες με τους γενίτσαρους, το υπόλοιπο μπουλούκι με τους χορευτές που φορούν τις περίτεχνες προσωπίδες του Λάκη Παπαδημητρίου, που κρατούν το έθιμο όπως το έμαθαν από τους πατεράδες τους, και εκείνοι με τη σειρά τους από τους δικούς τους. Οι προσωπίδες -μοναδικές στο είδος τους- βρίσκονται αυτή τη στιγμή στο Εθνογραφικό Κέντρο Μάσκας στη Μελίκη Ημαθίας. Ο Αράπης, οι Γενίτσαροι, ο Καρνάβαλος, οι Νύφες, δουλεμένοι πάνω στα πέτρινα καλούπια του Λάκη Παπαδημητρίου, τα οποία σήμερα συνεχίζει να κατασκευάζει ο Κώστας Χ. Κωνσταντίνου, έχουν πάρει την τιμητική τους θέση μέσα στο μουσείο, κάνοντας γνωστή τη Γραμμενίτσα και εκτός των στενών γεωγραφικών συνόρων της Ηπείρου.
Δώδεκα χορευτές συμμετέχουν στον παραδοσιακό αποκριάτικο γάμο που εκτυλίσσεται μπροστά μας: έξι γενίτσαροι και έξι νύφες. Καθένας κρατά μια κορδέλα διαφορετικού χρώματος από το γαϊτανάκι και χορεύουν σε ζευγάρια. Καθώς κινούνται κυκλικά γύρω από τον στύλο, εναλλάσσονται με τον παρτενέρ τους, με τέτοιο τρόπο που θυμίζει μυστική συνομιλία, σαν να ανταλλάσσουν λόγια και κρυφές εξομολογήσεις κάτω από το άγρυπνο βλέμμα των δύο Αράπηδων. Με τις κινήσεις τους πλέκουν και ξεπλέκουν τις κορδέλες, σχηματίζοντας πολύχρωμους συνδυασμούς γύρω από τον στύλο. Τη σκηνή συμπληρώνουν οι Καρνάβαλοι, με παραμορφωμένες μάσκες και καμπούρα, που κρατούν το κοντάρι στο κέντρο της πλατείας. Η μορφή τους συμβολίζει τον υπόδουλο Έλληνα, σημαδεμένο από τις στερήσεις και τις δοκιμασίες της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Η μάσκα του Αράπη παραπέμπει στον Οθωμανό δυνάστη, ο οποίος μαστιγώνει τον Καρνάβαλο, ενώ ταυτόχρονα επιτηρεί τους γενίτσαρους και τις νύφες. Πριν από την έναρξη του γαϊτανιού, όλοι περνούν από την εκκλησία και ανάβουν ένα κερί, σαν να ντύνουν το έθιμο με μια θρησκευτική ιερότητα, καθώς έχουν αποφασίσει ο στύλος του γαϊτανιού στην άκρη του να φέρει σταυρό. Δεν είναι τυχαίο ότι ο στύλος του γαϊτανιού φέρει στην κορυφή του σταυρό, στοιχείο που ενισχύει τον θρησκευτικό συμβολισμό. Στο πλαίσιο του δρώμενου, ο Καρνάβαλος, ως αλληγορική μορφή της Ελλάδας, κατορθώνει τελικά να σπάσει τον οθωμανικό κλοιό μέσα από την επανάσταση. Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί ότι, κατά την ιστορική περίοδο της Τουρκοκρατίας, οι Αρτινοί είχαν ζητήσει να διατηρήσουν το δικαίωμα τέλεσης των αποκριάτικων εθίμων τους.
Κατά τη διάρκεια του, το γαϊτανάκι της Γραμμενίτσας ξεδιπλώνεται όχι μόνο ως κυκλικός χορός με κορδέλες, αλλά και ως ένα μικρό λαϊκό θεατρικό δρώμενο με σαφή δομή και κορύφωση. Οι δώδεκα χορευτές κινούνται με βηματισμό που βασίζεται στο τσάμικο που ακούγεται από πίσω, προσαρμοσμένο έτσι ώστε να επιτρέπει τις διασταυρώσεις και τις εναλλαγές των ζευγαριών χωρίς να διαταράσσεται ο σχηματισμός. Η κίνηση γίνεται άλλοτε κυκλικά και άλλοτε αντίστροφα, πλέκοντας και ξεπλέκοντας τις κορδέλες, ενώ σε ορισμένες στιγμές οι χορευτές σκύβουν ελαφρά, σαν σε συμβολική υπόκλιση ή ένδειξη υποταγής, πριν ο ρυθμός ξαναδώσει ώθηση στην κίνησή τους.
Σε αυτήν τη στιγμή συμβαίνει και το επεισόδιο της Νύφης που λιποθυμά. Σε μια από τις κορυφώσεις του χορού, μία από τις έξι Νύφες καταρρέει συμβολικά στο κέντρο του κύκλου, προκαλώντας αναστάτωση στους Γενίτσαρους και πάντα υπό το άγρυπνο βλέμμα των Αράπηδων. Η πτώση της λειτουργεί ως παύση, σαν να παγώνει για λίγο ο χρόνος και να βαραίνει η ατμόσφαιρα. Η σκηνή αυτή συμβολίζει την καταπίεση και την εξάντληση του υπόδουλου ελληνικού λαού, αλλά και την ανατροπή που θα ακολουθήσει. Η Νύφη, που συμβολίζει τη γονιμότητα, την πατρίδα και τη συνέχεια της ζωής, «πέφτει» προσωρινά, για να αναδειχθεί μέσα από τη συνέχεια του δρωμένου η δύναμη της αντοχής και της αναγέννησης.
Μόλις τελειώσει το γαϊτανάκι και κοπούν οι δώδεκα κορδέλες, οι οποίες δίνονται στον κόσμο ως ευχή για καλή τύχη στη χρονιά που έρχεται, το μπουλούκι βγαίνει βόλτα σε όλο το χωριό και σταματά σε όσα σπίτια υπάρχουν άνθρωποι στις αυλές, όπου συνήθως τους περιμένουν με κεράσματα. Γιατί η παράδοση, τα ήθη και τα έθιμα του τόπου είναι η άυλη πολιτισμική κληρονομιά μας και την δικαιούνται και όσοι δεν έχουν πρόσβαση στην κεντρική πλατεία του χωριού. Στη λήξη του εθίμου, το απόγευμα των Μεγάλων Αποκριών, γίνεται και η αποκάλυψη: βγαίνουν οι προσωπίδες για να εκλείψει ο «φόβος» και να φανερωθεί η αλήθεια.
Το γαϊτανάκι της Γραμμενίτσας έχει ταξιδέψει μέχρι το Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Αποκριάτικα Δρώμενα». Στην παράσταση, η ομάδα μάγεψε τους παρευρισκόμενους και τους έφερε σε επαφή με το τοπικό έθιμο της Αποκριάς. Οι παραστάσεις μπορεί να μην συνεχίζονται πλέον στο Μέγαρο Μουσικής, αλλά η παρουσία του Συλλόγου παραμένει ενεργή σε όσα φεστιβάλ είναι εφικτό να συμμετέχει, κάνοντας την παράδοση «βόλτα» σε όλη την Ελλάδα αλλά και το εξωτερικό.
Υπάρχουν πολλά βίντεο και ντοκιμαντέρ που μπορείτε να παρακολουθήσετε ώστε να μάθετε περισσότερα για το έθιμο αυτό και για τον Πολιτιστικό και Λαογραφικό Σύλλογο «Το Γαϊτανάκι» του χωριού. Αν σας βγάλει ο δρόμος σας σε εκείνα τα μέρη αυτές τις Απόκριες, είναι σίγουρα μια εμπειρία που αξίζει να δείτε από κοντά και φυσικά να ακούσετε το μοναδικό τσάμικο που την συνοδεύει.
Πηγή: travel.gr
Ακολουθήστε το 7meres.gr στο Google News και μείνετε ενημερωμένοι
Άρτα – Περιφερειακή Οδός | 26813 06897
Πρέβεζα – Μπαχούμη 11 | 26820 89799
